door Martijn van der Steen en Mark Twist
Tijdens de verbouwing was hij er ineens op gestuit. Dat het er nog was verbaasde hem. Had de werkster het niet per ongeluk met het vuil weggegooid? Nu lag het voor hem. Het oude foto-album. Hij begon te bladeren. Tjonge, wat zagen ze er nog jong uit toen. En wat was er veel veranderd.
Daar was de Commissie Van Veen. Dat was tussen 1972 en 1977! Toen waren we al bezig met ‘taakverdeling en coördinatie’, al was het voor de commissie van toen wel allemaal wat meer overzichtelijk: een ‘coördinatiemodel’ om de verticale georganiseerde departementen te verbinden.
En jeetje, wat was dat lang geleden: Vonhoff! Een enorme stapel rapporten en met de introductie van het ‘systeemmodel’. Prachtige duiding was dat: ‘de sterke wereld van de sectoren overheerst de zwakke wereld van de integratie’. Met ‘verkokering’ als resultaat. Dat was toen een nieuwe term: de overheidsorganisatie paste niet meer op de problemen ‘buiten’. Ze moesten eens weten, want dat was pas het begin.
Op de volgende bladzijde vond hij allerlei knipsels en fragmenten van het werk van de ‘Regeringscommissaris Rijksdienst’, Herman Tjeenk Willink, en van het Project Reorganisatie Rijksdienst, die ambtelijk werd gedragen. Grappig dat ze zo verschillend waren en ook heel verschillend te werk gingen. Tjeenk Willink schreef prachtige rapporten, terwijl die ambtenaren van het Project ‘gewoon’ aan het werk gingen en lijsten acties afwerkten. De Regeringscommissaris hoopte dat inhoudelijke argumenten vanzelf zouden verkopen, terwijl het project de deliberatie achterwege liet en in de luwte aan de slag ging. Hij las een van de knipsels. Tjeenk Willink over ‘conflictregulering’ en over het inzetten op ‘spelregels’ in het politiek-bestuurlijke spel. Hij had het goed gezien, de spanning kun je niet weg organiseren, je kan er alleen proberen meer productief mee om te gaan. Maar werd er wat mee gedaan? Hij wist het niet zo zeker.
Hij bladerde verder en moest glimlachen. Wiegel! Die kwam met de boot naar Den Haag om de boel te vernieuwen. Met In ’t Veld en allerlei zwaargewichten in zijn kielzog. Hoe heette dat ook alweer? Oh ja, ‘het Blokkendoosmodel’!!! Slimme club, aansluiten bij wat er speelde, mooie concepten om de vernieuwing onder te plaatsen en zo veel impact te hebben. Uiteindelijk is daar de ontkoppeling van beleid en uitvoering begonnen, met wat Wiegel de ‘emancipatie van de uitvoering’ noemde. Het zit sommigen nog steeds dwars, stelde hij met een grijns vast.
Hij reikte verder in de doos. Onderin lag nog een mapje. ‘PAO!’ Mooie tijd was dat. Er zat veel ‘energie’ in, met Thom de Graaff en vooral Lex van der Ham die er veel werk in legden. Mooi was natuurlijk dat het probleem en de oplossing veel breder werd getrokken dan de rijksoverheid alleen. ‘Emancipatie van de burger’ en ‘het verstoorde evenwicht tussen overheid en samenleving’, hij kon het in zijn gedachten zo weer reproduceren. Net als het gedoe overigens, het ging niet gemakkelijk allemaal. De veranderstrategie was misschien niet zo handig: het was wel erg veel en uiteindelijk van niemand anders dan van de veranderaars zelf. Het blijft toch lastig om het programma op waarde te schatten. Misschien was het daar ook nog wel te vroeg voor…
Hij keek nog eens om zich heen. De timmerlui kwamen net naar buiten, die waren inmiddels klaar met het weghalen van de schotten op de bovenverdiepingen. Beneden hoorde hij het zagen en het kloppen in de kelder, waar de ondersteunende diensten werden samengebracht. Niet meer op elke kamer een bad en douche, maar een grote, comfortabele, hoogwaardige en energiezuinige gemeenschappelijke badkamer. Met de keuken ging het al net zo. Ruimte, licht, duurzaamheid, energiezuinig, prettig, uitnodigend, der verbouwing was in volle gang. Hij keek nog eens naar de doos, terwijl hij één voor één de mapjes en albums teruglegde. Wat is er veel veranderd, maar wat is er toch ook veel hetzelfde gebleven. Wat een plannen, geen van allen kwam écht uit, maar van alle plannen gebeurde er steeds wel het nodige. Niet alles is gebeurd, maar er gebeurde wel van alles, dacht hij hardop. Hij sloot het boek en legde het terug in de doos. Voorzichtig fatsoeneerde hij de stapeltjes wat en schoof de doos opzij. ‘40 jaar vernieuwing rijksdienst’, concludeerde hij hardop, ‘is een verhaal van veertig jaar pogingen om de rijksdienst aangesloten te houden op de veranderende problematiek ‘buiten’. Om balans te vinden tussen specialisering, scheiding en verbinding, én tussen kwaliteit en efficiency. Elke keer met combinaties van fraaie analyses, dragende persoonlijkheden en omvangrijke actielijsten.’ Hoe zou het met de huidige verbouwing aflopen, vroeg hij zich. Hij zette de doos terug op de plank, liep naar de deuropening en deed het licht uit. ‘Dat is voor de historici van de toekomst’.