De Ambtenaar en “The Birds”
Ralph Pans
“Wie houdt er van de ambtenaar?”, is het intrigerende thema van dit jaarboek. Het roept onmiddellijk een aantal vragen op. Allereerst deze: wat is eigenlijk een ambtenaar? Van Dale is daarover zonneklaar: “een ambtenaar is een persoon die aangesteld is in openbaredienst, d.w.z. in een door de staat of een openbaar lichaam beheerde dienst of zulk een bedrijf”. Vervolgens: is het wel mogelijk om te houden van de ambtenaar, zo die al bestaat? Hoe zou het antwoord luiden als in deze vraag het woord “ambtenaar” vervangen zou worden door “werker in het bedrijfsleven”?
In beide gevallen hangt het antwoord af van het bedrijf of openbaar lichaam in kwestie. Het werken voor sommige bedrijven vervult betrokkenen met trots. Van andere organisaties zou je op een verjaarsfeestje niet durven te vertellen dat je ervoor werkt. In de Londense City gingen bankiers na het uitbreken van de financiële crisis liever casual gekleed over straat bang om geïdentificeerd te worden als bankier. Zo is het ook met de overheid. Sommige ambtenaren komen er fier vooruit, dat zij voor de overheid werken. Denk aan de ambtenaren van Financiën die de Nederlandse banken in de kredietcrisis overeind hielden of de ontwerpers van Volksgezondheid van de Zorgverzekeringswet waar Obama zich door liet inspireren of, verder terug in de tijd, de ingenieurs van Rijkswaterstaat die de Deltawerken bedachten.
Hoe komt het dan, dat er gemeenzaam zo negatief wordt gesproken over “de ambtenaar” waardoor “een echte ambtenaar” vooral geassocieerd wordt met het formalisme en de bekrompenheid van Dorknoper en Droogstoppel? Het antwoord is niet moeilijk. De ambtenaar staat symbool voor “de overheid” enover het algemeen houden wij niet van de overheid. Soms gaan wij zelfs, in het kielzog van Ronald Reagan, zover de overheid neer te zetten als het probleem in plaats van de oplossing voor veel maatschappelijke vraagstukken. Naar mijn smaak heeft die stroming haar beste tijd gehad. De overheid wordt immers steeds belangrijker en de beperkingen van het marktmechanisme zijn de afgelopen jaren akelig zichtbaar geworden. De opkomende grote economiën van “Chindia” laten zien, dat een selectieve, maar stevige rol van de overheid heilzaam kan uitpakken voor de welvaart. Zonder overheid kunnen financiële instellingen in onze tijd het hoofd niet boven water houden. Ook op andere terreinen werkt een terugtredende overheid contraproductief. Kortom, de overheid is belangrijker dan ooit en het werken voor de overheid evenzeer. Niet voor niets kiezen jongeren tegenwoordig, in tegenstelling tot enige jaren geleden, in overgrote meerderheid voor een loopbaan bij de overheid in plaats van het bedrijfsleven of het starten van een eigen bedrijf. De essentie en het aantrekkelijke van het werken voor de publieke zaak is,10 Jaarboek 2010 dat het algemeen belang voorop staat. Dit vraagt om politieke afwegingen tussen deelbelangen. Daarom heeft de ambtenaar een politieke baas die hij loyaal bedient ongeacht de politieke kleur. Juist dat politieke primaat maakt het vreemd, dat politici zich zo negatief uiten over de ambtenaar.
Het doet mij denken aan de film “The Birds” van Alfred Hitchcock waarover de regisseur zich zou gaan beklagen, dat er teveel kraaien in die film zitten en erbovendien een klein kalend en gezet mannetje hinderlijk door het beeld loopt. De politiek heeft door een gebrek aan visie op de rol van de overheid, door onvoldoende vertrouwen te geven aan de overheidsdienaren en door in het publieke domein onbruikbare managementmodellen te omhelzen ervoor gezorgd, dat de overheid onvoldoende presteert en teveel kost. De verantwoordelijkheid daarvoor wordt vervolgens de ambtenaren in de schoenen geschoven waardoor al decennia wordt geklaagd over een teveel aan ambtenaren zonder dat duidelijk wordt gemaakt wat men eigenlijk van die personen in openbare dienst verwacht. Ook het nieuwe kabinet zal zich in dit koor van lamentaties voegen. Is er dan niets aan de hand met de overheid en de ambtenaren? Natuurlijk wel.
Allereerst hebben wij een overmaat aan overheden. Een drastische afslanking van de overheidslagen is dringend gewenst. Meer dan drie lagen, Europa, Staat en Decentraal, hebben wij niet nodig. Bovendien wordt het tijd dat wij een einde maken aan de inspecticitis die ons land de afgelopen decennia geïnfecteerd heeft. Aan structuurveranderingen valt niet te ontkomen en dat geldt zowel voor de overheidsorganisatie als het politieke bestel. Tegelijkertijd zullen de bestuurders van de toekomst aan een aantal belangrijke eisen moeten voldoen om prestaties te kunnen leveren. Ik heb dit recent met Ton Horrevorts verder onderbouwd en uitgewerkt. Voor de ambtenaren zelf geldt, dat zij niet moeten afwachten wat de politiek voor hen bedenkt. Excellente ambtenaren zijn deskundige, zelfbewuste en loyale overheidsdienaren die er trots op zijn om hun bijdrage te leveren aan welvaart en welzijn van bijna 17 miljoen Nederlanders in een wereld die steeds hogere eisen stelt aan de overheid.
Ralph Pans is Voorzitter Directieraad van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Oei