Het eeuwig durende discours over de ambtenarij
Annet Bertram
Houden we wel van elkaar, of niet, of wel, of niet………
Laat ik vooraf duidelijk zijn. Ik ben de enige ambtenaar in mijn familie en directe vriendenkring. Kortom, ik ken alle verhalen en ideeën over ons, de ambtenarij. Toch ben ik zelf nog steeds trots op ons vak. Want laat ik daar ook duidelijk over zijn (top)ambtenaar is een vak dat lang niet zomaar door iedereen beoefend kan worden. Snap ik dan niets van al die verhalen over ambtenaren? Jazeker wel. Daarom een paar observaties.
1. Politiek en ambtenarij: “niet goed”.
Tussen de politiek en de ambtenarij is er een haatliefde verhouding. We kunnen niet zonder elkaar maar toch! Menig politicus heb ik horen zuchten en klagen over “die ambtenaren”: niet goed ingelicht, niet goed voorgelicht, niet goed ondersteund,…. in elk geval niet goed. Of het nu het boek van een oud minister is over zijn/haar aftreden, of debatten in het Haags college, of de minister die in het buitenland door de Tweede Kamer wordt aangevallen en niet adequaat wordt bediend. Tegelijk zijn er minstens zoveel ambtelijke verzuchtingen waarbij de politici eens goed de maat wordt genomen: niet goed adviezen gevolgd, zich in het pak hebben laten naaien in de MR, het college of in de eigen politieke familie, niet goed voorbereid…….In elk geval niet goed.
2. Politiek en ambtenarij: “de sterren van de hemel”.
Maar het omgekeerde is ook waar. Politiek en ambtenarij kunnen ook de sterren van de hemel spelen. Menig minister, wethouder en burgemeester heeft een blijvend contact met zijn of haar oud ambtenaren. Na een periode van zeer intensieve samenwerking is er een meer dan gemiddelde stevige band opgebouwd. Politiek en ambtenarij hebben ook menig staaltje van grootse, goed voorbereide en uitgevoerde plannen laten zien. Of het nu gaat om hervormingen in de zorg, het neerzetten van een nieuw Haags stadhuis, de wijkaanpak, de pandbrigade die eindelijk de buurten aan het “schoonvegen” is, de Afghanistan-conferentie in 3 weken tijd organiseren, of je eigen gemeente uit het art. 12 moeras trekken. Het zijn blijvende huzarenstukjes die een verbintenis voor het leven betekenen. Het gaat ook om in eerste instantie minder in het oog lopende prestaties: met man en macht de verkiezingen goed laten verlopen, de operatie om burgerbrieven eindelijk tijdig te laten beantwoorden, de begroting opnieuw sluitend krijgen en de wijken schoon, heel en veilig krijgen en houden!
3. Politiek, burgerij en ambtenarij: kreunen en steunen.
Laten we eerlijk zijn, op feesten en partijen wordt de ambtenarij toch vaak neergezet als hindermacht, als de meest ervaren beoefenaars van het Kafka spel en als de beroepsgroep van de mitsen en de maren, de scenario’s en de doorkijkjes tot in de verre, verre toekomst.
Ik heb geleerd om niet direct in het defensief te gaan. Als je zelf weer eens je paspoort hebt moeten verlengen waarbij een fout hersteld moest worden, een vergunning hebt aangevraagd, als gemeente in afwachting bent van een rijksbesluit dat maar niet afkomt, of met een schooldirecteur de 200 professionals in een straal van 300 meter rondom zijn school doorneemt (!), dan weet je dat er deep down iets niet goed is gegaan in onze samenleving. De lange procedures, de enorme fragmentatie, de alleen voor de echte connaisseur nog te volgen besluitvormingsprocessen, de mega bestuurlijke drukte en de bijbehorende bestuurlijke elite die meer met de vorm en proces dan met de inhoud en effectiviteit bezig kan zijn. Het moet ons aan het denken zetten en beter nog in de komende periode tot actie aanzetten. Alleen, het is goed te bedenken dat veel van deze situaties het gevolg zijn van een opeenstapeling van politieke besluiten die successievelijk wel klopten, maar nu tot een modderbad leiden. Het is goed te bedenken dat ambtelijke apparaten na bouwenquêtes, ellende met automatiseringstrajecten, Volendambranden en paspoortfraudes in een controlmood gekomen zijn die vaak alle ruimte voor maatwerk en persoonlijke benadering hebben ontnomen. En dat is waar burgers en bedrijven vaak behoefte aan hebben. En het is goed te bedenken dat de politiek en de ambtenarij hieraan alleen het hoofd kunnen bieden en tot een “paradigma shift” kunnen komen als er eerder meer dan minder close wordt geopereerd.
4. Survival pakket bij een paradigma shift.
- Het loont als politiek en ambtenarij meer als counterparts optrekken.
- Het loont als de ambtenarij daarbij de ruimte krijgt/neemt om meer als “ambtelijke” middenstanders maatschappelijke gaten/niches te ontdekken en maatschappelijke problemen bloot kan leggen die te lang in de modder onherkenbaar zijn gebleven,
- Het loont als de “ambtelijke middenstanders” beseffen dat de klantgerichtheid essentieel is bij het uitoefenen van hun vak (zoals elke rechtgeaarde middenstander weet) en daartoe heel wat uit de kast willen trekken,
- Het loont als politiek en ambtenarij gezamenlijk niet alleen te lang toegedekte maatschappelijke problemen blootleggen en nieuwe maatschappelijke opdrachten formuleren maar tegelijk ook durven te kappen in de veelheid aan regels en instellingen die tezamen voor heel wat dagelijkse modder en moerasvorming zorgen,
- Het loont als politiek en ambtenarij de bestuurlijke elite kritisch tegen het licht houden,
- Het loont tot slot als politiek en ambtenarij afspreken dat de mores moeten zijn om respectvol met elkaar om te gaan en nog belangrijker respectvol over elkaar te spreken. Zakelijk gezien leidt dat per definitie tot betere resultaten, ook in tijden van bezuiniging. En dat houden van …….. ach dat komt dan weer vanzelf.
Annet Bertram is gemeentesecretaris van de gemeente Den Haag
Oei