Nieuwe veren
Guus van den Berg
Nederland behoort volgens vele buitenlanders tot de best georganiseerde landen ter wereld. Dat juist hier voortdurend de vraag opkomt naar een grotere efficiency en effectiviteit van bestuur, mag dan ook geen verbazing wekken. Integendeel, die vraag illustréért juist dat Nederland geen bananenrepubliek is. Daarop passen geen defensieve, maar juist zelfbewuste antwoorden vanuit de publieke sector. Maximale openheid en durf om zich kwetsbaar op te stellen moeten het devies zijn. Ongeacht of de vragensteller geïnspireerd is door reële of populistische motieven.
Hoe belangrijk heldere aansturing en accountability ook zijn, voor effectiviteit is vooral een hoge mate aan arbeidsmotivatie van doorslaggevend belang. Die motivatie wordt beïnvloed door de inhoud van het werk, maar ook door het imago van dat werk bij de buitenwacht. Dat het imago van bestuurders en ambtenaren voor verbetering vatbaar is, is een cliché van de bovenste plank. Zolang de buitenwacht de overheid op een gezonde, onbevooroordeelde wijze kritisch beoordeelt, is sprake van een vitale democratie. Op het moment dat die beoordeling overgaat in borreltafelpraat en populisme en dit het totaalbeeld voor bestuurders en ambtenaren gaat domineren, wordt echter de bijl gezet aan de wortel van de rechtsstaat. In die zin is opkomen voor mensen die de publieke zaak dienen geen kwestie van eigenbelang, maar in de allereerste plaats een zaak van algemeen belang. Herman Tjeenk Willink werpt zich als vicevoorzitter van de Raad van State voortdurend op als behartiger van de publieke zaak. Als ook aan zijn stem schouderophalend voorbij wordt gegaan, is er wel wat aan de hand in dit land.
In het oude China stond de functie van mandarijn in hoog aanzien. Om mandarijn te worden moest men een heel zwaar staatsexamen afleggen. Deze ambtelijke elite was de grote steunpilaar van keizers. Duizenden jaren lang vormden zij de constante eenheid van de Chinese beschaving. Mandarijnen waren qua kleding vaak herkenbaar aan hun Mantsjoe-stijl hoeden: in de winter een zwarte fluwelen muts, in de zomer een rotan hoed, voorzien van een veer met rode linten. De veer was voor hooggeplaatste mandarijnen een pauwenveer en voor lagere mandarijnen een fazantenveer. Het aanzien van deze ambtelijke elite was even hoog als de kloof met de burgers diep was. Nederlandse ambtenaren hebben anno 2010 een geheel andere positie dan die van de Chinese mandarijnen. Elke misstap van de overheid wordt onmiddellijk geregistreerd en niet zelden uitvergroot. Waarden van algemeen belang zoals bevordering van sociale cohesie, staan onder druk. De bevolking is mondiger dan ooit. Zij werden door wijlen Hans Dijkstal zelfs wel eens vergeleken met verwende diva’ s. Ga daar maar eens aan staan. En toch is dat de opgave waar ambtelijk Nederland voor staat. Een interessante intellectuele uitdaging. Het is in essentie die - even interessante als grote - uitdaging waar de Nederlandse ambtenaar zich nu voor gesteld ziet. Onder deze omstandigheden is er maar één categorie die uiteindelijk voor de ambtenaar moet opkomen en dat is – naast de van hem afhankelijke bestuurder - de ambtenaar zelf. Niet door voor eigenbelang te pleiten, maar door het tonen van civic pride, door ambassadeurschap pur sang.
Er zijn allerlei campagnes die beogen de aantrekkelijkheid van de overheid als werkgever te vergroten. Daar is weinig mis mee, maar als die honderdduizenden ambtenaren in Nederland zouden optreden als echte ambassadeurs voor hun werk, zou dat oneindig meer impact hebben. Juist vanwege de dienende functie in de maatschappij moeten ambtenaren trots zijn op hun werk. Het jezelf kunnen ‘verkopen’ staat tegenwoordig volop in de belangstelling. Trainingsprogramma’s bij de overheid zijn echter nog nauwelijks afgestemd op het doel om als medewerkers burgers enthousiast te maken voor de publieke zaak en hen te informeren over de functies van de overheid en wat daar in de concrete praktijk van alledag bij komt kijken. Het werken aan civic pride in de breedste zin van het woord zou wel eens de sleutel kunnen zijn. De Chinese ambtenaren kregen automatisch die veer op hun hoofd, de Nederlandse ambtenaar zal die in een meritocratie als de onze zelf moeten verdienen.
Guus van den Berg is Algemeen directeur bij de provincie Fryslân
Oei